» باب گفتگو

مقالات ویژه

■ نفت، دولت و دموکراسی  مراد ثقفی

■ سوخت دموکراسی، از زغال سنگ تا نفت  تیموتی میچل

■ عسلویه در آئینه آبادان  اعظم خاتم

■ افسانه نفت و افسانه شرکت نفت  کورش فرامرزی

■ زیستن در جامعه نفتی  طیبه موسوی

■ صنعت نفت، برآمدن «کارگر» در ایران  تورج اتابکی


نفت و دموکراسی

[چکیده‌های مقالات]

نفت و دموکراسی

باب گفتگو

مراد ثقفی

نوشتن دربارة نفت در شرایطی که کشورهای اروپایی و آمریکا آن را به ابزار فشاری برای چانه‌زنی‌با دولت تبدیل کرده‌اند کار آسانی نیست. این روزها بحثِ نفت، پیش و بیش از هرچیز بحثِ بازاریابی و فروش آن را شامل می‏شود. این روزها بحثِ نفت، بحثِ همسایگانی است که قرابت جغرافیایی و فرهنگی‌شان را با ایران فراموش کرده‌اند و نفت را مَحمِل غریب‌نوازی و تفاخر و تفرعن قرار داده‌اند. اما شاید همین روزها و همین دوران را نیز بتوان موقعیت مناسبی برای گشودن بحثی عمومی در مورد نفت دانست. بحثی که بتواند سویه‌های متعدد این مهمترین صنعت کشور را آشکار سازد و آن را از چنبره دوگانه "نعمت-نقمت"، "طلای سیاه- بلای سیاه" و دیگر دوگانه‌هایی از این دست که با سهل‌انگاری، اذهان را به سوی راه‌حل‌هایی جادویی‏ای سوق می‌دهند که گویا می‌تواند تمامی مسائل و مشکلات کشور را یک‌شبه حل کند آزاد سازد. واقعیت آن است که نفت نه فقط امروز که می‌خواهند راه فروشش را برای ما سخت و سخت‌تر کنند و سرمایه‌های لازم برای استخراجش را از ما دریغ سازند، نه فقط در سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ که محمِل رؤیای دیرینه استقلال کشور بود، بلکه از همان اولین روزهای کشف و استخراجش حوزه‌های بس گسترده‌تری از آنچه این دوگانه‌ها بتوانند تبیین‌شان کنند را شامل می‌شد.

[متن کامل]



مقالات ویژه

نفت، دولت و دموکراسی  

مراد ثقفی

زمانی که در سال‌های آغازین دهة ۹۰ میلادی با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی بسیاری کشورهای اقماری این اتحادیه و نهایتاً خودِ این کشور نظام دموکراسی پارلمانی را به عنوان نظام سیاسی خویش برگزیدند و نتیجتاً موج سومی از دموکراسی را که پانزده سال پیش از آن در بخش‌های دیگری از جهان آغاز شده بود تکمیل کردند، پرونده‌ای که بیست سال پیش در مورد کنار ماندن کشورهای نفت‌خیز از روند رو به رشد مردمسالاری در جهان باز شده بود بار دیگر مورد توجه قرار گرفت. پرونده‌ای که برای رسیدگی به آن، این‌بار نیز بسیاری از نگاه‌ها را به نظریه‌ای که این برکنارماندگی را توجیه می‌کرد یا توضیح می‌داد معطوف کرد: نظریة دولت رانتی.

[متن کامل]



سوخت دموکراسی، از زغال سنگ تا نفت  

تیموتی میچل

سوخت های فسیلی، هم دموکراسی قرن بیستمی را ممکن کردند و هم آن را محدود ساختند. برای فهم محدودیت هایی که سوخت های فسیلی ایجاد کردند، می‏خواهم آنچه که ظهور نوع خاصی از سیاست های دموکراتیک را ممکن ساخت، بررسی کنم، یعنی سیاست های دموکراتیکی که من آن‏ها را دموکراسی کربنی خواهم نامید. قبل از آنکه به گذشته رجوع کنیم بگذارید به بعضی از محدودیت هایی که مدّ نظرم است اشاره کنم.

[متن کامل]



عسلویه در آئینه آبادان  

اعظم خاتم

حدود صد سال قبل، شرکت نفت ایران و انگلیس شهرهایی چون آبادان و مسجد سلیمان را برای اسکان نیروی کار صنعت نفت در خوزستان بنیان گذاشت. این شهرها بعدها نقش مؤثری در شکل دادن به شهرسازی مدرن کشور ایفا کردند و در عین حال الگوی تأسیس شرکت ـ شهرهای صنعتی بعدی شدند. در طول قریب به نیم قرن فعالیتِ این شرکت که تا ملّی شدن صنعت نفت ادامه داشت، شهرسازی نفتی در ایران متکی بر تجربه شرکت ـ شهرهای دولت رفاه غرب، شهریتی مدرن به وجود آورد که اگرچه به شدت مبتنی بر سلسله مراتب طبقاتی- شغلی بود اما تولید و بازتولید نیروی کار صنعتی جدید را امکان‏پذیر کرد.

[متن کامل]



افسانه نفت و افسانه شرکت نفت  

کورش فرامرزی

بیش از یک سده از استخراج و استحصال و تولید نفت در ایران می‏گذرد و نزدیک به ۶۰ سال است که مسائل مربوط به نفت به یکی از مهمترین دغدغههای محافل سیاسی کشور تبدیل شده است. این «سیاسی‏شدگی» به حدّی بوده است که نفت و گاز و منافع متصل به آن، جزئی جدایی‏ناپذیر از معادلات سیاسی داخلی و سیاست خارجی کشور به شمار می‏رود. در واقع نفت در ایران به منافع دولت گره خورده است که یکی از تبعاتش آن است که هیچگاه نتوانستهایم این بخش را به عنوان یک بخش اقتصادی مستقل ارزیابی و بررسی کنیم. نگاه ما به نفت همیشه به عنوان یک منبع درآمد، یک گاو شیرده و نهایتاً ابزاری در دست دولت برای تأمین بودجه‏اش بوده است و در امتداد این نگاه، همة تحلیل‏های‏مان نیز به یک نگاه سیاسی سوق پیدا کرده‏اند. در حالی‏که مهم‏ترین ویژگی بخش نفت در اقتصاد ایران، بُعد عملیاتی آن و تبعات اقتصادی، اجتماعی، فناوری و زیست‏محیطی آن است. نفت را آنقدر سیاسی کرده‏ایم که برخی حتی آن را یک بلا یا مصیبت برای ایران می‏دانند، درحالی‏که صنعتِ نفت موتور محرکه‏ای حیاتی برای اقتصاد ایران بوده، هست و خواهد بود. استدلال من در این مقاله آن است، که انتظارات و خواسته‏های نادرست از این صنعت باعث شده که از مجموعة توان آن کاسته شده و بارهایی اضافه بر دوش‏اش گذاشته شود.

[متن کامل]



زیستن در جامعه نفتی  

طیبه موسوی

این مقاله تعامل میان تخریب‌کنندگان و مدافعان محیط زیست در یک مسئله نفتی را بررسی می کند. چه گروه ها یی محیط‏زیست را تخریب و چه کسانی در برابر تخریب ها ایستادگی می کنند؟ هدف اصلی، شناخت سازوکارهای موفقیت در این حوزه از زندگی اجتماعی است. محیط زیست یکی از حوزه های زندگی اجتماعی است که نه تنها بر رفاه مردم معاصر تأثیر می‏گذارد بلکه بر استعدادها، اقتصاد و خلقیات مردمِ فردای هر کشوری نیز تأثیر دارد. این حوزه از زندگی آینه ای از روابط سیاسی و اجتماعی است. با تحلیل این حوزه مانند سایر حوزه های زندگی جمعی می توان قواعد تحولات کوتاه‏مدت و فراز و نشیب های آن را مشاهده کرد.

[متن کامل]



صنعت نفت، برآمدن «کارگر» در ایران  

تورج اتابکی

در ساعات اولیه یک روز بهاری، ۲۶ مه ۱۹۰۸، بعد از ماه‏ها اکتشاف و جستجو در جنوب غرب ایران بالاخره یکی از چاه‏های حفر شده در دامنة کوه زاگرس در حوزة تخت سلیمان که در حوالی ویرانه‏های یک معبد اشکانی قرار داشت به نفت رسید. تأسیسات گستردة راه‏سازی، احداث لوله‏های سراسری نفت، ساخت و ساز یک پالایشگاه، ایجاد بنادر بارگیری و شهرک‏هایی که توسعة شرکت نفت به دنبال آورد، راه را بر فصل نوینی بر تاریخ نیروی کار در ایران گشود. شرکت نفت انگلیس و ایران که بعدها به شرکت ملی نفت ایران و بریتش پترولیوم تغییر یافت برای تأمین نیروی کار لازم نخست به حوزه‏های عشایری و روستایی مناطق اطراف روی آورد که تهیدستان بسیاری را در خود داشت. آنگاه این نیروی کار تحت فرایند یک تطبیق و نظم‏پذیری در یک چارچوب گستردة صنعتی قرار گرفت که در نهایت هسته‏های اولیة طبقة کارگر را در ایران تشکیل داد؛ قدیمی‏ترین و گسترده‏ترین پرولتاریای صنعتی و معدنی در خاورمیانه.۱

[متن کامل]