مقالات ویژه

■ خاستگاه واقعی فرقة دموکرات آذربایجان  حمید احمدی و کاوه بیات

■ سیاست برقع: زنان افغان پیش و پس از طالبان  فاطمه صادقی

■  اقتدار و نمایندگی: بازبینی فعالیت‌های زنان در دورة حکومت رضا شاه  افسانه نجم آبادی

■ توسعة بیمه‌های اجتماعی در ایران: شرایط فنی- مالی و دلایل سیاسی ۱۳۲۰- ۱۳۳۹  سیروس شایق

■  در کنار یا بر کنار از کارگران ایران آبادان، اردیبهشت ۱۳۰۸  کاوه بیات

■  رسائلی در بابِ حکومت‌مندی: بازبینی تلاش نخبگان ایران در دوره قاجار  مراد ثقفی

■ حکومت‏مندى  میشل فوکو


حکومت‌مندی

[چکیده‌های مقالات]

حکومت‌مندی

مقالات ویژه

خاستگاه واقعی فرقة دموکرات آذربایجان  

حمید احمدی و کاوه بیات


ترجمه و انتشار اسنادی چند از اسناد محرمانة اتحاد جماهیر شوروی دربارة بحران آذربایجان در سال¬های پایانی جنگ دوم جهانی، تحت عنوان «استالین و فرمان تشکیل فرقة دموکرات آذربایجان» در یکی از شماره¬های اخیر فصلنامة گفتگو (شمارة ۴۰، شهریور ۱۳۸۰، صص ۱۵۶-۱۳۹) با واکنش گسترده¬ای روبرو شد. در کنار تجدید چاپ این اسناد در پاره¬ای از جراید کشور و گفت و گوهایی در این زمینه در تأیید اهمیت تاریخی اسناد مزبور، گروهی که ظهور و سقوط فرقة دموکرات آذربایجان را تحولی خودجوش و خودانگیخته تلقی و تبلیغ می¬کنند، انتشار چنین اسنادی را برنتافته و درصدد نفی و انکار اهمیت آنها در تبیین ماهیت فرمایشی و خاستگاه تصنعی فرقه برآمدند. سوایِ پاره¬ای از واکنش¬های سطحی و شتابزده که ما را بدان¬ها کاری نیست، در یکی از سایت¬های اینترنتیِ فعال در این حوزه ـ (سایت آچیق سوز) ـ در توضیح بیشتر این اسناد و رد استدلال¬هایی که در اهمیت آنها ارائه شده بود مصاحبه¬ای با دکتر جمیل حسنلی پژوهشگر جمهوری آذربایجان منتشر شد که از جهاتی چند حائز اهمیت است.

[متن کامل]



سیاست برقع: زنان افغان پیش و پس از طالبان  

فاطمه صادقی


دربارة وضعیت زنان افغانستانی در عرض چند سال گذشته و خاصه در دورة طالبان نوشته¬های فراوانی تحریر شده¬اند که هر یک به نحوی مسالة سرکوب زنان توسط دولت طالبان و نیز بحث¬های شناخته شده دربارة رابطة میان اسلام و حقوق زنان را مطرح کرده¬اند. همچنین در بیشتر تحلیل¬ها در مورد وقایع چند سال اخیر، تاریخ این کشور به قطعات مجزا و پراکنده¬ای تبدیل می¬شود که ظهور طالبان به نحوی نقطة عطف آن به حساب می¬آید. همین موضوع در مورد وضعیت زنان و نحوة رفتار دولت¬ها با آنها نیز مصداق دارد. بر این اساس در وهلة نخست چنین به نظر می¬آید که با محو طالبان از صحنة سیاسی به دنبال تهاجم نظامی آمریکا، زنان افغانستانی از تضییقاتی که بر آنها اعمال می¬شد رها شده¬اند. حال آن که با مرور دوبارة تجربة زنان افغان در چند دهة اخیر این تصویر نه تنها مخدوش به نظر می¬رسد، بلکه گمان بر آن است که نقش سیاست دولت¬های پیشین در ظهور طالبان و به ویژه نحوة رفتار آنان با زنان اغلب در آن نادیده گرفته شده است.

[متن کامل]



اقتدار و نمایندگی: بازبینی فعالیت‌های زنان در دورة حکومت رضا شاه  

افسانه نجم آبادی


مقدمه
ظهور یک هویت آشکارا فمینیستی و فعالیت¬های بانوان در بین زنان مسلمان ایرانی در دهه ۱۹۹۰ برای بسیاری از ناظران تعجب آور (و غالباً آمیخته با شک و ناباوری) بود. اما برای تاریخ دانان و مطلعان از تاریخ ایران در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم این مسئله تعجب¬انگیز نیست. در واقع¬ اگر مسئله تعجب¬آوری وجود داشته باشد. شباهت بسیار زیادی است که بین این دو برهه زمانی وجود دارد. این شباهت¬ها، از جمله عمل¬گرایی فلسفی ـ یعنی به چالش کشیدن این استدلالِ برخی اسلام¬گرایان با مخلوطی از استدلال¬های زن محورانه، اسلامی، ملی و بین¬المللی ـ و همچنین یک ارتباط متعهدانه، و در عین حال خودمختارانه، بین زنان فعال و ساختارهای دولتی و صاحبان قدرت را دربرمی¬گیرند. بین این دو برهة زمانی، فعالیت¬های مربوط به دفاع از حقوق زنان به شکلی روز افزون، از نظر ایدئولوژیک و ساختاری، حالت دولت مدار پیدا کردند ـ صرف نظر از آن که در جهت حمایت از کشور و حکومت بودند یا بر ضد آن. در کتاب نسب¬شناسی فمینیسم ایرانی سعی کرده¬ام روایت دیگری دربارة فعالیت¬های زنان ایرانی در این دوره ارائه کنم. در مقالة حاضر بر یکی از قطعات این پازل متمرکز می¬شوم: اقدامات اجتماعی دهه¬های ۱۳۰۰ و ۱۳۲۰ و بحث¬های مربوط به حجاب و مشارکت اجتماعی زنان.

[متن کامل]



توسعة بیمه‌های اجتماعی در ایران: شرایط فنی- مالی و دلایل سیاسی ۱۳۲۰- ۱۳۳۹  

سیروس شایق


[ بیمه¬های اجتماعی و اصلاحاتی که در قانون ۱۳۳۲ شکل گرفت ] «در حقیقت امر، مسائل فنی نیستند. این موضوع به عوامل اقتصادی و سیاسی متعددی بستگی دارد که در تحلیل نهایی، منشأ و مقدار منابع مالی¬ای را که می‌توان به بیمه¬های اجتماعی اختصاص داد تحت کنترل خود دارند.»

در زمانی که ژان پالئولوگوس، کارشناس بیمه¬های اجتماعی دفتر بین المللی کار (ILO) در تهران این خطوط را در سال ۱۳۳۴ برای سازمان مرکزی دفتر بین المللی کار ارسال می‌کرد، حدود سه سال بود که کارشناسان این دفتر به ارائة خدمات مشاوره‌ای به سازمان بیمه¬های اجتماعی کارگران ایران مشغول بودند. در حقیقت، همکاری‌‌های دفتر بین المللی کار و دولت ایران به دورة پیش از جنگ باز می‌گشت: ایران یکی از اعضاء مؤسس این دفتر (در سال ۱۲۹۸) بود؛ این دفتر تا پیش از سال ۱۳۲۹ چند مأموریت کوتاه مدت و کاملاً بی¬نتیجه را اجرا کرد و سپس در این سال یک نفر را به عنوان نمایندة خود در تهران استخدام نمود. همکاری بی وقفه میان متخصصان دفتر بین‌المللی کار و مقامات اداری بیمه¬های اجتماعی ایران و سیاست‌مداران علاقه‌مند به این حوزه باعث شد گزارش‌های دفتر بین المللی کار در این مدت به یکی از جذاب‌ترین منابع مستند برای مطالعه در مورد بیمه¬های اجتماعی ایران در دورة نخست وزیری مصدق و پس از آن تبدیل شوند.

[متن کامل]



در کنار یا بر کنار از کارگران ایران آبادان، اردیبهشت ۱۳۰۸  

کاوه بیات


در اردیبهشت سال ۱۳۰۸ در آستانة یک رویارویی مهم و طولانی میان دولت ایران و شرکت نفت انگلیس و ایران که بیش از نیم قرن بر تاریخ معاصر ایران تأثیر نهاد، در پالایشگاه آبادان ـ قلب امپراتوری شرکت نفت، در خوزستان ـ یک اعتصاب گستردة کارگری رخ داد. این اعتصاب که در نوع خود نخستین اعتصاب کارگری مهم بود که در ایران رخ می¬داد، دولت ایران را در موقعیت دشواری قرار داد. با توجه به تلاش¬های جاری دولت ایران برای پایان نهادن به موقعیت برتر شرکت نفت در خوزستان که در آن دفاع از حقوق پایمال شدة کارگران ایرانی نقش سیاسی و اخلاقی مهمی را احراز کرده بود از یک سو، و نگرانی ذاتی نظام رضا شاهی از هر گونه عمل مستقل که می¬توانست چیرگی مطلق نظام مزبور را زیر سؤال برد، از سوی دیگر، رویه¬ای که می¬بایست اتخاذ شود به هیچ وجه روشن نبود.

[متن کامل]



رسائلی در بابِ حکومت‌مندی: بازبینی تلاش نخبگان ایران در دوره قاجار  

مراد ثقفی


در توصیف برخی رسائل سیاسی منتشرشده در عصر قاجار، اوّل شارحان اندیشه و آراء متفکران این عصر، این متون را در زمره اندرزنامه جای می¬دهند و می¬نویسند: «اندرزنویسی در سده سیزدهم... امتداد همان سنت گذشته می¬باشد با این تفاوت که از نظر سبک نگارش لطف سخن گذشتگان را ندارد؛ و از نظر فکر و مضمون به قوت و اعتبار پیشینیان نمی¬رسد». درست است که در نگاه اول، هم متون مورد بررسی که این داوری در مورد آنها انجام شده است و هم تعداد دیگری از رساله¬های سیاسی که در سال¬های اخیرتر منتشر شده¬اند، هم در شکل و هم در محتوا وجوه مشترکی با اندرزنامه¬های پیشینیان دارند، با این همه داوری در مورد این متون تنها از منظر مقایسه با اندرزنامه¬های پیشینیان و یا سنجیدن آنها به محک فلسفه سیاسی و اجتماعی، اَدای دِین کاملی به این رسائل نخواهد بود. در واقع به نظر می¬رسد که این رسائل اصولاً چنین وظیفه¬ای را نیز برای خود قائل نبودند و همانطور که خواهیم دید جز تعداد معدودی از آنها، الباقی اصولاً چندان درصدد ارائه تحلیل¬های مبتنی بر فلسفة سیاسی و اجتماعی هم نیستند. هدف عمدة آنها یافتن راه¬حل¬هایی عملی است برای خارج کردن کشور و رعیت از وضعیتی که عموماً آن را اسفناک ارزیابی می¬کنند. از این منظر اندرزنامه¬های عصر قاجار تفاوت¬های زیادی با نوشته¬های پیشینیان دارند. اما پیش از بررسی تفاوت¬ها، نگاهی بیندازیم به مهمترین وجوه تشابه.

[متن کامل]



حکومت‏مندى  

میشل فوکو


حکومت‏مندى» (gouvernementalité) چهارمین درس ‏گفتار از مجموعه درس‏هاى میشل فوکو در کولژ دو فرانس در سال تحصیلى ۱۹۷۸-۱۹۷۷، تحت عنوان «امنیت، قلمرو و جمعیت» «Sécurité territoire et population» است که در اول فوریه‏ ۱۹۷۸ ارائه شد.

پیش از این با تحلیل چند ساز و کار امنیتی، کوشیدم بررسى کنم چگونه مسائل خاص جمعیت ظاهر شدند، و با بررسى اندکى دقیق‏تر این مسائل، به‏سرعت به مسئلة حکومت رسیدم. در کل در آن درس‏هاى نخستین مسئله عبارت بود از تحلیل مجموعة امنیت - جمعیت - حکومت. اکنون این مسئلة حکومت است که تلاش مى‏کنم سیاهه‏اى از آن ارائه دهم.

[متن کامل]