» باب گفتگو

مقالات ویژه

■ وقف و مدرنیته در ایران  برنار اورکاد

■ تأملی در جایگاه و نقش بنیاد  محمدرضا فرزین

■ بنیادها از زاویة وظایف حمایتی و رفاهی  فریبرز رئیس‌دانا

■ سنجش درانداختن طرحی نو:  کمال اطهاری

■ بنیادهای موازیِ دولت و چالش توسعه در ایران  سوزان مالونی


بنیادها و دولت در ایران

[چکیده‌های مقالات]

بنیادها و دولت در ایران

باب گفتگو

محمد مالجو


تحلیلگرانِ اقتصادی از هر دو موضعِ چپ و راست، علی‌رغم اختلاف‌نظرهای جدّی در زمینة مسائل اقتصادی ایران، راجع به یک پیش‌فرضِ اساسی با هم اشتراک‌نظر دارند: هر دو گروه تلویحاً دولتی مستقل را در عرصة اقتصادیْ مفروض گرفته‌اند که قادر است سیاست‌های مورد‌نظرش را مستقلانه طراحی و اجرا کند. با اتکا بر این پیش‌فرضِ ضمنی، اغلب دو راهبردِ یکسره متفاوت در گفتار اقتصادی کنونی پیش کشیده می‌شود: بازارگرایانْ خواهانِ طراحی و اجرای پروژه‌ای به دست دولت برای کاستن از مداخله‌های دولتی در اقتصاد هستند و بر این اساس از پروژة آزادسازی اقتصادی دفاع می‌کنند، حال‌ آن‌که مداخله‌گرایانْ خواهانِ طراحی و اجرای برنامه‌ای در راستای مداخلة گسترده‌تر و در عین حال منطقی‌ترِ دولت در اقتصاد برای جبرانِ شکست‌های بازار هستند. در این میان کمتر بدین نکتة اساسی توجه می‌شود که پیش‌فرضِ‌ ضمنیِ استقلالِ دولت در طراحی و اجرای سیاست‌هایش در ایرانِ امروز به عللی گوناگون تا حد زیادی بی‌اعتبار است.

[متن کامل]



مقالات ویژه

وقف و مدرنیته در ایران  

برنار اورکاد


مقبرة امام رضا‌(ع)، موسوم به آستان قدس رضوی، از زمان حکومت صفوی‌ها به این سو مهم‌ترین مرکز زیارتی در ایران بوده است. طی چندین قرن، صدها هزار مؤمن از سراسر ایران حتی شیعیانی از هند، پاکستان و عراق کنونی، طبق سنت، بخشی از ثروت خود را برای آستان به ارث گذاشته‌اند تا صرفِ نگهداری مقبره و امور خیریه مربوط به آن شود. بدین ‌ترتیب، اموال وقفی برای امام رضا(ع) به بزرگترین موقوفه در ایران، اگر نگوییم در جهان، تبدیل شده است. علاوه بر املاکی که طی قرن‌ها به آستان تعلق یافته است، زائران هنگام زیارت مبالغی پول نیز به آن اعطاء می‌کنند.

[متن کامل]



تأملی در جایگاه و نقش بنیاد  

محمدرضا فرزین


بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن‌ماه سال ۱۳۵۷، اموال و املاک بر‌جای‌مانده از سرمایه‌داران، دولتمردان و بنیاد پهلوی بلاتصدی و بلاتکلیف ماند. امام خمینی در حکم تأسیس بنیاد مستضعفان، که اداره و بهره‌برداری از این مجموعه را بر عهده گرفت، تصریح کردند: «به دولت ابلاغ نمایید که این غنایم مربوط به دولت نیست و امرش با شورای انقلاب است.» ایشان همچنین عمده‌ترین نیازهای اساسیِ اجتماعی را که هدف از تأسیس این نهاد بوده است چنین برمی‌شمرند: اول, رسیدگی به مستمندان، کارگران، و کارمندانِ ضعیف از طریق ایجاد مسکن، کار و زمین؛ و دوم, ایجاد واحدهای مسکونی برای محرومان.

[متن کامل]



بنیادها از زاویة وظایف حمایتی و رفاهی  

فریبرز رئیس‌دانا


طرح بحث
تلاش برای استقرار یک دولت کاملاً جدید و ابتکاری که هم پاسخگوی شعارهای انقلاب و خواست‌های رهبران آن باشد، هم سازگار با موازین اسلامی؛ هم عهده‌دار انسجام و سازماندهیِ ازهم‌گسیختگی‌های پس از انقلاب (در جریان جنگ)، و هم مسئول دگرگون کردنِ موازین دولت شاهنشاهی ایران، عامل اصلی ظهور بنیادهای موازی با دولت در ایرانِ بعد از انقلاب بود. این تلاش از سویی به تشکیل یک دولتِ متمرکزِ نسبتاً بی‎سابقه منجر شد و از سوی دیگر به ایجاد مؤسسات و بنیادهای خاصی که بتوانند مسئولیت بخش‌هایی از امور اجتماعی، اقتصادی، نظامی و سیاسی را بر عهده بگیرند. اقدامات اصلی پس از انقلاب در این راستا عبارت بودند از اول، تشکیل مؤسساتی اقتصادی که مالکیت دارایی‌های شاه و دربار و مالکیت سرمایه سرمایه‌داران و مدیرانِ گریخته از کشور را به خود منتقل کنند و آنها را اداره کنند؛ دوم، ایجاد سازمان‌های نظامی و امنیتی که از نظر رهبران و مدیران دولت جدید قابل‌اعتماد باشند؛ و سوم، ایجاد سازمان‌هایی که وظایف حمایتی و رفاهی را به نفع مردم محروم، که انقلاب به نفع آنان موضع‌گیری کرده بود، بر عهده بگیرند

[متن کامل]



سنجش درانداختن طرحی نو:  

کمال اطهاری


مقدمه
داگلاس نورث در تعریف نهاد می‎نویسد: «نهادها قوانین بازی در جامعه‌اند،‌یا به عبارتی سنجیده‌تر قیودی هستند وضع شده از جانب نوع بشر که روابط متقابل انسان‌ها با یکدیگر را شکل می‌دهند. در نتیجه, نهادها سبب ساختارمند شدنِ انگیزه‌های نهفته در مبادلات بشری می‌شوند،‌چه این مبادلات سیاسی باشند،‌ چه اقتصادی و چه اجتماعی.» هم‌او در تعریف سازمان چنین می‎نویسد: «سازمان‌ها شامل هیئت‌های سیاسی ... اقتصادی... اجتماعی ... و آموزشی.... متشکل از گروهی از افرادند که نیتی مشترک برای دستیابی به اهداف مورد نظر،‌آنها را گردِ هم آورده است. مدل‌سازی سازمان‌ها مساوی است با تحلیل ساختارهای حاکمه و مهارت‌ها... . این که چه سازمان‌هایی به وجود آمده‌اند و چگونه در طول زمان تکامل یافته‌اند به طور بنیادی متأثر از چارچوب نهادی است. سازمان‌ها نیز به نوبة خود بر نحوة تکامل چارچوب‌های نهادی تأثیر می‌گذارند.»

[متن کامل]



بنیادهای موازیِ دولت و چالش توسعه در ایران  

سوزان مالونی


بیش از دو دهه است که جنبشی سیاسی به سرکردگی روحانیون توانسته است استبدادی شاهانه و مجموعه‌ای از پیش‌فرض‎ها درباره مذهب و مدرنیته و توسعه سیاسی را واژگون کند. تأسیس جمهوری اسلامی ایران چشم‌انداز سیاسی خاورمیانه را از ریشه دگرگون کرد و در عمل معلوم شد که تغییر‌پذیری رژیم روحانی در ایران یکی از شگفت‌انگیز‌ترین ویژگی‌های دگردیسی سیاسی است، آکنده از شور و هیجان و تنوع. حکومت روحانیون به لحاظ تاریخی هم برای ایرانیان و هم برای جامعه ملل در عصر مدرن پدیده عجیبی است. علما تاکنون نسبت به فعالیت سیاسی در مجموع دوگانگی چشمگیری از خود نشان داده‌اند و به لحاظ تاریخی نخستین‌بار است که رهبری سیاسی را در دست می‌گیرند. در واقع، مبانی فلسفی جمهوری اسلامی بر تفسیری نو از اعتقادات مذهبی مبتنی است که همچنان برخی از علمای پیشروی ایرانی بر سر آن مجادله دارند.

[متن کامل]