» باب گفتگو

مقالات ویژه

■ مویدا یا خاطره دشوار دوران فرانکو  تیِری موریس

■ آشتی در فراسوی دادرسی‌ها؟  آلن گاراپون

■ مراکش، رویکرد به تاریخ معاصر  بنژامن اِستورا

■ بخشش و انتقام بعد از فتح تهران  رضا آذری شهرضایی

■ همه ایران، برای همه ایرانیان  مصاحبه با مهندس بهاءالدین ادب

■ دموکراسی و آشتی ملی  مراد ثقفی


دموکراسی و آشتی ملی

[چکیده‌های مقالات]

دموکراسی و آشتی ملی

باب گفتگو

مراد ثقفی


آشتی ملی، یک سیاست است و به همین اعتبار نیازمند برنامه‏ای همه جانبه برای به ثمر نشستن. فراخواندن معدود افرادی که به هر دلیلی از یکدیگر رویگردان شده‏اند به آشتی، آشتی ملی نیست که نصیحت و گفته‏هایی در بابِ بهتر بودنِ گزینه مهر و آشتی در برابر قهر و دلتنگی کفاف کار را بدهد. آشتی یا وفاق ملی فراخواندن یک ملت است به همزیستی در کنار یکدیگر و از این رو اولین گامِ آن شناسایی این ملت است همچون ملت، یعنی همچون مجموعه‎ای متشکل از افرادی که همگی از حقوقی یکسان برخوردار بوده و هیچ‎یک از حق ویژه‎ای برخوردار نیست. گام دوم شناسایی چندگانگی موجود، به منزله چهره‎های ویژه آن همگانگی است که در وجود گروه‏ها، سازمان‏ها و تفکرات و بینش‏ها رخ می‎نماید. و دست آخر پذیرش یا پذیراندنِ همزیستی این نهادها است که به منزله اندام‎هایی که کارکردشان ساختارمند شدن زمینه پراکنده مردمی است عمل می‎کنند. مشکلی که پیشِ روی طراحان برنامه آشتی ملی قرار دارد از جمله از این مسئله ناشی می‏شود که تجارب ما در پذیرش ملت به این صورت یعنی به شکلِ یک پدیده متکثر و برخوردار از حقوق برابر بسیار نادر بوده‏اند. صحبت از تاریخ چند هزار سالة ایران نیست، بلکه صحبت از تجارب ما در همین یکصد سال اخیر است، یعنی از زمانی که تصمیم گرفتیم، ملت را به عنوان عنصر اصلی و اساسی مشروعیت بخشی به اقتدار دولت بازشناسیم، یعنی از زمانی که با انقلاب مشروطه، مشروعیت دولت و حکومت را مشروط به توافق اکثریت آحاد این ملت کردیم.

[متن کامل]



مقالات ویژه

مویدا یا خاطره دشوار دوران فرانکو  

تیِری موریس


هر کشوری در پیوند خود با خاطره، یعنی گذشته‎ای که همواره در زمان حال حضور دارد، با آهنگ خاص خود، و ابزارهایی که در اختیار می‎گیرد و یا به وی تحمیل می‎شوند، عمل می‎کند. حکومت‎ها گاه در اثر یک تهاجم خارجی به این جهت رانده شده یا در اثر ماجرایی داخلی به لرزه درمی‎آیند، هیچ گاه از این به پرسش کشیدنِ خاطره، صحیح و سالم بیرون نمی‎آیند. زمانی که حکومت‎هایی که به این کار دست می‎زنند، دارای گذشته‎ای مطلقه و حتی استبدادی هستند، و در حال تجربه کردنِ گذار به دموکراسی بازبینی، خاطرات از شدت و حدّت خاصی برخوردار می‎شود. این جوامع، بسته به این که بخواهند به الزامات دموکراسی پاسخ گویند یا به الزامات محکومیت گذشته‎ای شرم‎آور، دوره بازبینی خاطرات را به انحاء مختلف زندگی می‎کنند. معمولا آلمان و اسپانیا را به عنوان دو الگوی متضاد از رابطه یک کشور با خاطره جمعی، معرفی می‎کنند. کشور آلمان، با محکوم شناختن خود در دوران هیتلر، تن به نوعی آزمون مستمرِ احساس گناه از دوران هیتلری‎اش داد؛ در حالی که اسپانیا، در جریان پدیده‎ای که باید آن را پدیده فراموشی جمعی نامید، فرانکیسم را تخلیه کرد.

[متن کامل]



آشتی در فراسوی دادرسی‌ها؟  

آلن گاراپون


چگونه می‎توان به خشونت پایان داد؟ به ویژه خشونت جمعی که تمامی یک کشور را ویران کرده است؟ اولین واکنش در مقابل چنین خشونت‎هایی، انجام محاکمه بوده است، یعنی همان کاری که آمریکایی‎ها و متفقین در نورنبرگ کردند. شاید محاکمه با ظاهر جذاب خود، راه‎حلی ساده ـ و حتی ساده‎انگارانه ـ برای پاسخ به پدیده‎های پیچیده‎ای مانند سنگدلی‎های جمعی باشد. نمی‎توانیم بگوییم که چون محاکمه، ارزش و اعتبار خود را در رسیدگی به جنایت‎های مربوط به حقوق عمومی به اثبات رسانده است، پس می‎تواند با جنایت‎های فراگیر مانند جنایت علیه بشریت نیز مقابله کند. این خطر وجود دارد که محاکمه نه از نظر کیفی و نه از نظر کمی نتواند برای تمامی اعمال ارتکاب شده پاسخ مناسبی بیابد. هوتوهایی که در سال ۱۹۹۴ زندانی شده بودند، فکر می‎کردند که تعدادشان آنقدر زیاد است که این مسئله فقط با عفو عمومی می‎تواند خاتمه یابد . به همین ترتیب، چه بسا عدالتِ کیفری بین‎المللی نیز با تحمیل دیدگاه خود درباره قانون و محاکمه به عنوان دیدگا‎هی جهانشمول، با این سرزنش روبرو شود که در صدد استیلای فرهنگی است. لذا بجاست که شیوه‎های به کار رفته برای اجرای عدالت، به ویژه در آفریقای جنوبی و رواندا، مورد بررسی قرار گیرد و در این راه نباید در منطق تنگ آیین دادرسی کیفری گرفتار آییم.

[متن کامل]



مراکش، رویکرد به تاریخ معاصر  

بنژامن اِستورا


پس از به قدرت رسیدن محمد ششم درتابستان ۱۹۹۹، مراکش به مرحله‎ای از جنب‎و جوش دموکراتیک وارد شد. ابراهیم صرفتی، مخالف قدیمی که ابتدا بیست سال زندانی شده و از سال ۱۹۹۱ از کشور «اخراج» شده بود، در ۳۰ سپتامبر ۱۹۹۹ به مراکش بازگشت؛ فرزندان مهدی بن‎ برکه که در سال ۱۹۶۵ ربوده شده و به قتل رسیده بود نیز در این تاریخ به کشور مراجعت کردند. این بازگشت‎ها نشان از آغاز روند بازیابی و «ترمیم» خاطرات زخم خورده گذشته بود. برکناری ادریس بصری، وزیر قدرتمند کشور، در ۹ نوامبر ۱۹۹۹، این امکان را به وجود آورد که نظام خودکامه این کشور که دوران تاخت و تاز آن به گذشته‎ای نه چندان دور برمی‎گشت یکبار دیگر مورد بازبینی قرار بگیرد. شخصیت‎های نمادینی مانند محمد افکیر و مهدی ‎بن ‎برکه برمی‎گشت بار دیگر در یادها زنده شدند. با بررسی‎ و تحقیق درباره سیر زندگی و نحوه درگذشت آنها، به بخش اعظمی از تاریخ مراکش در دوران پس از استقلال پی می‎بریم: استقرار مجدد نظام سلطنتی پس از استقلال در سال ۱۹۶۵، دسته‎بندی‎هایی که جنبش ملی‎گرایی را شقّه‎شقّه کردند و سرانجام، دوران دهشتناکی که به «سال‎های سُرب» معروف شد و از سال ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۵ طول کشید یعنی از مرگ مهدی بن برکه تا زمان «راهپیمایی سبز» در سال ۱۹۷۵ که مجموعه‎ای کودتاهای شکست خورده در سال‎های ۱۹۷۱ و ۱۹۷۲، میان این دو رخ داد. این دوران پر درد و رنج که هنوز نیز آثار زخم‎های آن پیدا است، ناگهان در خاطرات زنده شد. بسیاری از حقایقی که قطعی پنداشته می‎شدند، متزلزل گشتند، گفتن برخی سخن‎ها، آزاد شد و بعضی وقایع‎ تاریخی که در قطعی بودن آنها شکی نبود، زیر سئوال رفتند.

[متن کامل]



بخشش و انتقام بعد از فتح تهران  

رضا آذری شهرضایی


در خلال انقلاب مشروطیت بخشی از طرفداران سلطنت و نظام سنتی حاکم بر جامعه سعی نمودند برای حفظ جایگاه و منافع‎شان به مقابله با مشروطه خواهان بپردازند و بخشی از مشروطه خواهان نیز با تندروی‎هایی به این نگرانی‎ نیروهای محافظه‎کار دامن زدند. پس از تنش‎هایی که با اقدام مستبدین در بمباران مجلس و کشتار تعدادی از مشروطه خواهان به نقطه اوج خود رسید به تدریج و در پی مجموعه‎ای از مقاومت‎های مردمی، این وضعیت تغییر یافت. و بعد از یک سال و اندی در اواخر جمادی‎الثانی ۱۳۲۷ هجری قمری مشروطه خواهان توانستند محمدعلی‎شاه را از سلطنت خلع کرده و او را اخراج کنند.

[متن کامل]



همه ایران، برای همه ایرانیان  

مصاحبه با مهندس بهاءالدین ادب


گفتگو: آقای مهندس ادب، شما یکی از ۵۱ نماینده‎ای بودید که در شهریور ماه سال ۱۳۷۹ طرحی را به نام طرح عفو عمومی به مجلس شورای اسلامی ارایه دادید و در عین حال پس از ارائه آن به مجلس، از طریق انجام مصاحبه‎ها و انتشار مقالاتی در دفاع از آن در مطبوعات، نقش فعالی در طرح و بحث بیشتر آن ایفا کردید. چه زمانی به فکر تهیه این طرح افتادید و چگونه این فکر پخته شد و دلیل اصلیِ خودِ شما برای قدم گذاشتن در این راه؟
مهندس ادب: بسم‎الله الرحمن الرحیم. اول می‎خواستم ازهمکاران نشریه گفتگو تشکر کنم که چنین فرصتی را در اختیار بنده گذاشتید که در مورد این موضوع که همچنان آن را بسیار مهم می‎دانم، نظراتم را بار دیگر بیان کنم.

[متن کامل]



دموکراسی و آشتی ملی  

مراد ثقفی


مقدمه
این که امروز افراد و گروه‏های مختلفی که از افق‏های فکری گوناگون می‏آیند به بیان‏های متفاوت، همگی بحث آشتی ملی، وفاق و عفو را پیش می‏کشند و تدارک زمینة حل و فصل بسیاری از مشکلات کشور را منوط به تحقق آن می‏دانند هر چند از این امر مثبت حکایت می‏کند که تفکرِ خشونت طلبی به میزان بالایی از جامعه رخت بربسته است، ولی در عین حال این واقعیت تلخ را نیز بازگو می‏کند که کم نیستند کسانی که بر این نظرند که جامعة ما امروز در شرایط آشتی ملی به سر نمی‎بَرَد. اینک پرسش آن است که چرا وضع این چنین شده است، یعنی چرا وفاق و آشتی برقرار نیست؟ در این مقاله تلاش ما بر این خواهد بود که اول به بازبینی واقعه‏ای بپردازیم که نیاز کشور را به آشتی یا وفاقِ ملی، بیش از پیش آشکار ساخت و دولت را ترغیب کرد تا برای آن چاره‏ای بیندیشد؛ سپس در ثانی نتیجه‏ای را که پس از گذشت یکسال از این فراخوان حاصل شد مورد سنجش قرار دهیم تا بلکه عواملی را شناسایی کنیم که باعث شد تحولات کشور به سوی چنین زمینه مطلوبی حرکت نکند. پیروِ شناسایی این عوامل و گشودنِ باب بحثی دربارة آنها شاید که بتوانیم به نکاتی که باعث تغییر این روند شوند، واقف شویم.

[متن کامل]