» باب گفتگو

مقالات ویژه

■ درگیری‌های قومی در قفقاز و بازتاب آن در ایران  رضا آذری شهرضایی

■ ناسیونالیسم ایرانی و آذربایجان  تورج اتابکی

■ جمهوری اسلامی و مسئلة آذربایجان  کاوه بیات

■ مسئله آذربایجان در ایران: یک مسئله اساسی برای آینده ایران  نصیب نصیب‌زاده

■ یک نامه از محمدامین رسولزاده  محمدامین رسول زاده

■ ارتش سرخ شوروی و چگونگی ابداع «آذربایجان جنوبی»  دیوید نیسمن

■ از اران تا آذربایجان  عنایت الله رضا


مسئله آذربایجان

[چکیده‌های مقالات]

مسئله آذربایجان

باب گفتگو

کاوه بیات

در میان مسائل مختلفی که تحولات ایرانِ معاصر را تحت‌الشعاع خود داشته‌اند، پاره‌ای جنبه کوتاه مدت و گذرا دارند و برخی نیز جنبه‌ای مستمر و پایدار. «مسئله آذربایجان» را به رغم صورت متناوب و مقطعی طرح و بحثش در ایران، می‌توان از جمله مسائل مستمر و پایدار کشور دانست.

[متن کامل]



مقالات ویژه

درگیری‌های قومی در قفقاز و بازتاب آن در ایران  

رضا آذری شهرضایی


در اوایل قرن بیستم، مقارن با سالهای ۱۹۰۵ و ۱۹۰۶ میلادی در قفقاز بین مسلمانان و ارامنه رشته درگیریهای خشونتآمیزی صورت گرفت که علاوه بر ایجاد ناامنی و بیثباتی و بر جای گذاشتن پیشینهای از خصومت و دشمنی که آثار آن هنوز هم بر جای است، برای مدتی این خطر را پیش آورد که این مناقشه ابعاد گستردهتری یافته و به ایران نیز سرایت کند، چرا که در یک مرحله جوانبی از این کشتار دامنگیر برخی از اتباع ایرانی آن حدود نیز شد و در این میان پارهای از محافل سیاسی بر آن شدند که این درگیریها را به داخل ایران نیز تسری دهند؛ اقدامی که با هوشیاری گروهی از علماء تبریز، مسئولین دولتی و ارامنه ایران به جایی نرسید. در این بررسی بعد از اشارهای به دلایل پیش آمد درگیریهای قومی در قفقاز، بازتاب آن در ایران و چگونگی واکنش ایرانیان در قبال این موضوع مورد بحث قرار خواهد گرفت.

[متن کامل]



ناسیونالیسم ایرانی و آذربایجان  

تورج اتابکی


تاریخنگاری قرن بیستم درباره مناسبات متقابل دولت/ملت و ناسیونالیسم، تا حد زیادی تحت تاثیر یک دیدگاه اروپا محوری درباره زبان و قومیت بوده است. دیدگاهی که در آن «قومیت و زبان به نحوی فزاینده به محور تعیین کننده و حتی به تنها معیار یک ملیت (Nationhood) بالقوه تبدیل میشود.» و یا به گونهای که کارل‌رنر مدعی شد: «به محض آن که میزانی از دگرگونیهای اروپایی حاصل شود، جوامع زبانی و فرهنگی که در طول قرون و اعصار در سکوت و خاموشی دوره بلوغ و پختگی خود را طی کردهاند، از یک موجودیت انفعالی به صورت یک ملت شکوفا میشوند. آنها به وجود خود به مثابه نیرویی برخوردار از یک تقدیر تاریخی آگاه میشوند، خواستار کنترل دولت در مقام عالیترین ابزار قدرت موجود شده و در جهت تعیین سرنوشت سیاسی خود گام می‌نهند. روز تولد اندیشه سیاسی ملت و سال تولد این آگاهی جدید ۱۷۸۹ است؛ سالِ انقلاب کبیر فرانسه.»

[متن کامل]



جمهوری اسلامی و مسئلة آذربایجان  

کاوه بیات


یکی از مهم‌ترین آثارِ فروپاشی فوق‌العاده سریع و ناگهانی اتحاد جماهیر شوروی و ظهور مجموعه‌ای از کشورهای نوپا و مستقل به جایِ این جماهیر، لزوم طرح و تدوین هر چه سریع‌تر یک رویکرد جدید سیاسی در قبال این دگرگونی بود. این الزام و ضرورت به ویژه در مورد کشورهایی حاد و عاجل می‌نمود که در این عرصه به ناگاه ـ مانند ایران ـ به جای یک قدرتِ واحد با طیفی از کشورهای جدید و نوظهور روبرو شدند.
بسیاری از کشورها و قدرت‌های جهانی که بنا به دلایلی متفاوت ـ از قرب و جوار جغرافیایی گرفته تا انگیزه‌های سیاسی و اقتصادی ـ خود را درگیر تحولات این حوزه جدید یافتند، هر یک به نوعی در طرح و تدوین رویکرد مورد بحث اقدام کردند؛ آنهایی که در این زمینه از دانش و تجربه‌ای برخوردار بودند با سرعت و توانایی بیشتر و آنهایی هم که از یک چنین دانش و تجربه‌ای برخوردار نبوده، ولی به لزوم امر آگاهی داشتند، با تلاش برای کسب دانش و تجربه لازم وارد کار شدند.

[متن کامل]



مسئله آذربایجان در ایران: یک مسئله اساسی برای آینده ایران  

نصیب نصیب‌زاده

«مسئله آذربایجان در ایران: یک مسئله اساسی برای آینده ایران» مقاله‌ای به قلم نصیب نصیب‌زاده (نصیبلی) سفیر سابق جمهوری آذربایجان در جمهوری اسلامی ایران و یکی از اعضای رهبری حزب مساوات است. این مقاله را که در سال ۱۹۹۸ منتشر شده است، به رغم اختصار می‌توان بیان موجز و دقیقی دانست از کل دیدگاه حاکم در جمهوری آذربایجان نسبت به «مسئله آذربایجان» در ایران. مقاله‌ای که به رغم مقدمات نادرست و نتیجه‌گیری‌هایی به همان اندازه نادرست، از لحاظ آشنایی با نوع مباحث مطرح در آن سوی ارس در خور توجه و اهمیت است.

[متن کامل]



یک نامه از محمدامین رسولزاده  

محمدامین رسول زاده


اگرچه محمدامین رسولزاده (۱۸۸۴-۱۹۵۴) بیشتر به عنوان یکی از رجال برجسته قفقاز که نقش مهمی در تأسیس جمهوری آذربایجان ایفا کرد شهرت دارد ولی نام و نشان او در تاریخ معاصر ایران نیز مهم و درخور توجه است. رسولزاده پس از آن که در یک مرحله از نهضت مشروطه با یک همدلی آشکار و دیدگانی تیزبین، برای پارهای از جراید باکو گزارشهایی از این پیکار تهیه و ارسال داشت، در یک مرحله دیگر، یعنی در پی سرنگونی محمدعلی شاه نه در مقام یک ناظر و گزارشگر، بلکه به عنوان یک اندیشه‌پرداز سوسیال دموکراسی و یکی از گردانندگان اصلی روزنامه ایران نو، در شکلگیری نهضتی مؤثر واقع شد که تا مدتها بعد، تأثیر عمده‌ای بر تحولات سیاسی ایران برجای گذاشت.

[متن کامل]



ارتش سرخ شوروی و چگونگی ابداع «آذربایجان جنوبی»  

دیوید نیسمن


حمله ژاپن و اشغال منچوری در سال ۱۹۳۱ اتحاد شوروی را نسبت به آسیبپذیری مرزهایش نگران ساخت. کمیتههای مرکزی حزب کمونیست و کمسومول [سازمان جوانان کمونیست] به منظور تدارک برای مقابله با بروز احتمالی جنگ در مرزهای شرقی و جنوبی، حکمی را تصویب کردند مبنی بر بسیج دانشجویان در مدارس عالی شوروی برای آموزش مطالعات شرقی. کمیته آموزش عالی و کمیساریای دفاع خلقها به صورت مشترک تامین هزینه و تبیین جایگاه ویژه و دروس آموزشی زبان را برعهده گرفتند. هدف این آموزش «آماده کردن شرقشناس ـ متخصص (مترجم و تحلیلگر)هایی بود که بر دانش لازم در زمینههای تاریخ، اقتصاد، جغرافیای اقتصادی، جامعهشناسی و قوم شناسی احاطه داشته باشند، آمادگی لازم زبانی برای خدمت و کار در ستاد و واحدهای ارتش سرخ را کسب کرده باشند.»

[متن کامل]



از اران تا آذربایجان  

عنایت الله رضا


[متن کامل]