» باب گفتگو

مقالات ویژه

■ نواندیشی دینی یا بازاندیشی سیاسی؟  مراد ثقفی

■ چندشهری بودن جنبش‌های معاصر ایران از نگاهی دیگر بررسی موردی قیام ۱۵ خرداد  رحیم روحبخش

■ انقلاب بدون جنبش جنبش بدون انقلاب نگاهی تطبیقی به فعالیت‌های اسلامی در ایران و مصر  آصف بیات

■ جماعت‌الاصلاح مراکش اسلام‌گرایی در بوتة سیاست  محمد توزی

■ اسلام سیاسی در افغانستان  الیویه روا

■ فراز و فرود اسلام سیاسی در مصاحبه با ژیل کپل  وِرونیک سَلس

■ افول اسلام‌گرایی یا شکست ذهنیت شرق‌شناسی  آلن روسیون

■ فدائیان اسلام  سیدمحمدحسین منظورالاجداد


اسلام سیاسی

[چکیده‌های مقالات]

اسلام سیاسی

باب گفتگو

مراد ثقفی

اسلام سیاسی در واقع مفهومی است که توسط محققان غیرایرانی برای بحث و تبادل نظر دربارة پدیده‌ای طرح شد که از اواسط دهة ۱۳۵۰ در خاورمیانه بروز کرد، نقطة اوج این پدیده پیروزی انقلاب بهمن ۱۳۵۷ در ایران بود که در ادامة این تحولات تمامی ممالک اسلامی از مغربِ دور تا آسیای جنوب شرقی را به نوعی تحت تأثیر قرار داد. امروز همان محققان عمدتاً -هرچند نه همگی- محور اصلی بحث خود را بر پایان دورة اوج‌گیری این پدیده متمرکز کرده، از شکست یا افول اسلام سیاسی صحبت می‌کنند. حال آن که شواهد امر نشان می‌دهد که این داوری اغراق‌آمیز امروزی آینة تمام‌نمای اغراق اولیه‌ای است که این محققان و نظریه‌پردازان خود مسبب اصلی آن بودند. خواه به دلیل شناسایی این پدیده با "هراسی بنیادی" و دیدن آن در چارچوب "برخورد تمدن‌ها" و یا به دلیل نادیده گرفتن ویژگی‌های خاص هر یک از جنبش‌ها، وضعیتی پیش آمد که در چارچوب آن این پدیده به موجی عظیم و جهانشمول تعبیر شد که پیش از یک‌چهارم سکنة جهان را دربرمی‌گرفت.

[متن کامل]



مقالات ویژه

نواندیشی دینی یا بازاندیشی سیاسی؟  

مراد ثقفی

حرکت اصلاح‌طلبانه‌ای که با انتخابات دوم خرداد ۱۳۷۶ آغاز شد به دلائل عدیده به کندی گرائیده است و هم‌اکنون این کندی به قدری آشکار است که بیم آن می‌رود که یا به کل از حرکت بازایستد یا آن که چنان از محتوا خالی شود که حرکت یا عدم حرکتش بی‌اهمیت جلوه کند. اگر عواملی را که باعث این کندی شده‌اند به یک رشته عوامل بیرونی و مجموعه‌ای از عوامل درونی تقسیم کرده و مقاومت‌های قانونی و غیرقانونی مخالفان اصلاح‌طلب را وجه بیرونی آنها بنامیم، واقعیت حکم می‌کند که توجهی نیز به کاستی‌های سیاسی خودِ این جنبش کرده و جوانب درونی کار را هم مورد توجه قرار دهیم. از جملة مهم‌ترین کاستی‌های درونی، ناتوانی این جنبش در بسیج تمامی توان اصلاح‌طلبی بوده است، از آنجا که اکثر چهره‌های شناخته شده و فعال این جنبش به نوعی با نواندیشی دینی و بازاندیشی دینی شناسایی می‌شوند، بررسی این کاستی از منظر کم‌کاری نواندیشی دینی می‌تواند جوانبی از این وجه کار را روشن سازد.

[متن کامل]



چندشهری بودن جنبش‌های معاصر ایران از نگاهی دیگر بررسی موردی قیام ۱۵ خرداد  

رحیم روحبخش

یکی از ویژگی‌های جنبشهای سیاسی معاصر ایران که مورد توجه برخی از صاحبنظران مسایل ایران نیز قرار گرفته است؛ ref(۱) گسترش آنها بر حوزه وسیعی از قلمرو جغرافیایی کشور و به تعبیر دیگر چندشهری بودن هر یک از جنبش‌های متأخر نظیر قیام تنباکو (۹-۱۳۰۸ ق)، انقلاب مشروطه (۲۹-۱۳۲۴ق)، جنبش ملی کردن صنعت نفت (۳۲-۱۳۳۰ش) و انقلاب اسلامی (۵۷-۱۳۵۶ش) می‌باشد.

[متن کامل]



انقلاب بدون جنبش جنبش بدون انقلاب نگاهی تطبیقی به فعالیت‌های اسلامی در ایران و مصر  

آصف بیات

چرا ایران اواخر دهة ۱۹۷۰ با اقتصادی در حال رشد، طبقة متوسطی ثروتمند، نظام سیاسی سرکوب‌گر، توانایی نظامی عظیم و متحدان قدرتمندِ بین‌المللی با انقلاب اسلامی مواجه شد، در حالی که مصر اوایل دهة ۱۹۹۰، با متحدان بین‌المللی مشابه، اما اقتصادی فقیرتر، طبقة متوسطی بزرگ ولی فقیر و نظام سیاسی لیبرال‌تر نتوانست از احیا و رشد یک جنبش اسلامی پا فراتر نهد؟ ref(۱) این سؤال چه چیزی را در مورد ماهیت "اسلام‌گرایی" در دوکشور بیان می‌کند؟ مسلماً تقلیل تفاوت‌های این دو مسیر به تفاوت‌های شیعه و سنّی، موجب غفلت از پیچیدگی‌های این حرکت‌ها و حذف عوامل عمدة تاریخی می‌گردد. این سؤال ما را وادار می‌کند تا به‌طورمقایسه‌ای طرح‌ها و ویژگی‌های فعالیت‌های اسلامی را در ایران و مصر در بین سال‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۸۰ مورد بررسی قرار دهیم.

[متن کامل]



جماعت‌الاصلاح مراکش اسلام‌گرایی در بوتة سیاست  

محمد توزی

اسلام‌گرایی اصلاح‌طلب در مراکش از درون انجمن اصلاح و توحید در سال ۱۹۹۶ جان تازه‌ای گرفته است. کسانی که این انجمن را اداره می‌کنند مانند همان اسلام‌گرایان دهة ۷۰ میلادی می‌باشند، همان‌های که در ایجاد اسلام رادیکال و ضدکمونیست شریک بوده‌اند. بعد از تحولات سیاسی به وجود آمده و تغییر ایدئولوژیک که امکان مشارکت سیاسی را برای شرکت در انتخابات ۱۹۹۲ و ۱۹۹۷ به آنها داد، دوباره دور هم جمع شده‌اند، همچون جنبش (العدل و الاحسان). این اسلام‌گرایان متشکل از افراد تحصیل‌کرده‌ای هستند که عقاید متفاوت دارند و خواهان حضور آشکار در جامعه می‌باشند و به هیچ وجه جنبة مخفی ندارند. نگاه به گذشتة این جنبش می‌تواند روشنگر جنبش اسلام‌گرایی در مراکش باشد. تاریخ گذشتة آن‌ها حاوی مطالب سیاسی و عقیدتی بسیار است از جمله: تحقیق در مورد گذار از دین به سیاست، چگونگی شکل‌گیری روشنفکر دینی غیر روحانی و سنتی که گفتار مذهبی دارد، و غیره.

[متن کامل]



اسلام سیاسی در افغانستان  

الیویه روا

از بنیادگرایی سنتی به اسلامگرایی و از اسلامگرایی به بنیادگرایی سنتی
بنیادگرایی سنتی یعنی آن اراده‌ای که خواستار اجرای شریعت است و فقط اجرای شریعت را به عنوان تنها منبع قانونی قابل اجرا می‌داند؛ شریعت تنها حقانیتِ غالب در تاریخ معاصر افغانستان بوده است.

[متن کامل]



فراز و فرود اسلام سیاسی در مصاحبه با ژیل کپل  

وِرونیک سَلس

ماهنامه تاریخ: "در خاورمیانه چه می‌گذرد؟" آنچه می‌بینیم یک کشمکش ملی و سیاسی است، یک جنگ مذهبی است و یا یک درگیری قومی‌؟
ژیل کپل: قبل از هر چیز یک نزاع ملی است. برداشت فلسطینی‌ها این است که روند آغاز شده در "اسلو" یک توافق کاذب است: فلسطینی‌ها یک خودمختاری ظاهری به دست آورده‌اند ولی، در رابطه با آنچه هویت واقعی آنها است، یعنی اعلام یک دولت، کاری انجام نشده و به نظر نمی‌رسد که در شرف تحقق باشد.

[متن کامل]



افول اسلام‌گرایی یا شکست ذهنیت شرق‌شناسی  

آلن روسیون

بسیاری از صاحب‌نظران ref(۱) معتقدند آن‌چه که در پایان دهة ۷۰ میلادی به نام اسلام‌گرایی معروف شده است، اکنون نشانه‌هایی از ضعف را بروز داده و از نفس افتاده است. گفته می شود این جریان سیر افولی خود را از نظر ایدئولوژیک و نیز از منظر بسیج امکانات اعتراضی علیه حکومت‌ها و به طریق اولی منافع قدرت‌های صنعتی -که زمانی این خطر سبز را جایگزین خطر سرخ و زرد کرده بودند- طی می‌کند.

[متن کامل]



فدائیان اسلام  

سیدمحمدحسین منظورالاجداد

اگر بتوان کارنامه و عملکرد بسیاری از گروه‌ها و احزاب سیاسی ایران در سال‌های پرتحول بعد از شهریور ۱۳۲۰ تا نیمه‌های دهة بعد را در تطابق یا به عبارت دقیقتر در واکنش به تحولات و رخدادهای آن دوره بررسی کرد، یعنی با در نظر داشتن سیر حوادثی چون ظهور و سقوط پی‌درپی کابینه‌ها و پیش‌آمد مسائلی چون موضوع نفت شمال، بحران آذربایجان، نهضت ملی شدن نفت، و قس علیهذا... مورد تبیین قرار داد، در مواردی چند با نمونه‌هایی در این زمینه مواجه می‌شویم که بررسی کارنامه و عملکرد آن‌ها در یک چنین چارچوب‌های محدودی جای نمی‌گیرند. پدیدة ظهور و افول حرکت فدائیان اسلام را در این دوره از جمله نمونه‌های برجستة این مقوله می‌توان به شمار آورد که بیش از آن که از حوادث و رخدادهای مورد بحث متأثر باشد، بر آن‌ها تأثیرگذار بود؛ در این مورد خاص این حوادث و رخدادهای مورد بحث و مناسبات سیاسی مبتنی بر آن‌ها -از جمله بحث قدرت در این چارچوب--نبود که رفتار و عملکرد فدائیان را تعیین می‌کرد، بلکه نقش اصلی را نوع خاصی از نگرش سیاسی و جهانبینی بر عهده داشت که در جای خود نه فقط بر عملکرد فدائیان اسلام در آن سال‌ها، که اصولاً بر تحولات بعدی کشور نیز تأثیر دیرپای بر جای نهاد.

[متن کامل]